ФДУ
   Институт за театрологија
 Проекти
 Контакт
 Линкови


© Институт за театрологија, 2004.

[ фестивали | time-line | личности ] [ театролошки изданија | театар-текст мак-драма ]


Театар, Текст: Театролошки студии

Театролошки студии

Ана СТОЈАНОСКА: ВО ПОТРАГА ПО НАСЛЕДСТВОТО: AD MAJOREM DEI GLORIAM
Јелена ЛУЖИНА: МАКЕДОНСКИОТ ТЕАТАР ДО И ПО АСНОМ
Лидија КАПУШЕВСКА-ДРАКУЛЕВСКА; Јелена ЛУЖИНА; Ана СТОЈАНОСКА: РЕЧНИК НА ТЕОРИСКО-ТЕАТРОЛОШКИ ТЕРМИНИ
Ана СТОЈАНОСКА: ИНТЕРКУЛТУРАЛИЗМОТ И ТЕАТАРОТ
Јелена ЛУЖИНА: ТЕАТАР НА ДРУГИ ЈАЗИЦИ – ИНТЕРКУЛТУРАЛЕН ТЕАТАР (1950-2003)
Јелена ЛУЖИНА: БАЛКАНСКА ТЕАТАРСКА СФЕРА КАКО РАБОТНА ХИПОТЕЗА
Лидија КАПУШЕВСКА-ДРАКУЛЕВСКА: АСПЕКТОТ НА ДРУГОСТА ВО МАКЕДОНСКАТА ДРАМА
Јелена ЛУЖИНА: ИНТЕРКУЛТУРАЛНОСТА: ТРЕНД, ЕГЗОТИКА, ЕСТЕТИКА, ПОЕТИКА И...ТАКА НАТАМУ!
Ана СТОЈАНОСКА: ИНТРAКУЛТУРАЛНА ТЕАТАРСКА ДИСПЕРЗИЈА или ЗА ПОНОВИТЕ МАКЕДОНСКИ ТЕАТАРСКИ РАБОТИ
Соња ЗДРАВКОВА-ЏЕПАРОСКА: ИНТЕРКУЛТУРАЛНОСТА ВО ТАНЦОТ

______________________________________________________

Ана СТОЈАНОСКА: ИНТРAКУЛТУРАЛНА ТЕАТАРСКА ДИСПЕРЗИЈА или ЗА ПОНОВИТЕ МАКЕДОНСКИ ТЕАТАРСКИ РАБОТИ

Насловот на оваа моја студија, можеби, поедноставно ќе беше да гласеше За Идеалниот театар на XXI век. Со именувањето на театарот како идеален, меѓутоа, ќе требаше да размислувам од позиција на надреденост што и не ми е целта, па затоа ќе останам во рамки на овој наслов, а идејата за идеалниот театар ќе ја споменам малку подоцна, како логично решение на равенката Интракултурален театар или модел на театар за новиот милениум. Меѓутоа, мислам дека за почеток е потребно да објаснам зошто токму Интракултурална театарска дисперзија, поточно зошто дисперзија – термин преземен од лексиката на физиката, на кој му припишувам теориски референтна семантика. Тргнувајќи од идејата за интракултуралноста како идеја за препознавање на истостите меѓу повеќе култури, и потребата да не се дозволи „глобализација“ на идејата, предлагам нејзино дисперзирање/распрскување на сите страни, посебно од страна на театарот чија интракултуралност е моќна, видлива и препознатлива. За да не се спојуваат во една тромава, досадна смеса на повеќекултури, целта на овој текст е да насочи кон тоа истостите да се дисперзираат и да се истражуваат понатаму во општа глобална констелација и контекстуализација.

1. Стартен импулс или Разнокултуралноста и театарот

Како и во добрите стари приказни, и во нашата театрологија, секоја идеја има свој магичен, мистичен, формулаичен почеток. Ако во приказните матрицата почнува како „Си беше еднаш...“, тогаш во театрологијата, почетоците на приказната за интеркултуралниот театар ги откриваме во „егзотичните“ проучувања на театарската антропологија. Тоа е онаа научна дисциплина од редот на многуте театролошки дисциплини, која, како што би напоменал и Еуџенио Барба/Eugenio Barba („нејзиниот татко“, може да се рече), дава низа од мали, корисни совети за тоа како „се прави театар“.
Интеркултуралниот театар е еден од предметите на проучување, или поточно една од еманациите на театарската антропологија.
Предизвикана од насловот на оваа Научна конференција, за предмет на моето проучување, (во координација со театарската антропологија) избрав еден нов – за проучувачите - феномен, наречен - ИНТРАКУЛТУРАЛЕН ТЕАТАР!
Што е тоа интракултуралност, кои се нејзините основни координати, како се дефинира, детерминира и експлицира? - сe се тоа прашањата од кои започна мојата игра со интракултуралноста. Причината ја пронаоѓам во потребата да се детектираат, детерминираат и експлицираат повеќето од „лицата“ на театарската антропологија. Театарската антропологија се наоѓа на едно специфично изделено „помеѓу“ место, што ја дели територијата и со науката и со задоволството (според Ролан Барт/Roland Barthes).
Затоа и ја започнувам мојата студија за интракултуралниот театар, во рамки на Научната конференција „Интеркултурален театар“ - како игра и тоа игра која е повеќеслојна, повеќедимензионална и разнострана. Причината е во тоа што играјќи си со идејата за културата во која живееме, а и за уметноста која ја создаваме, која е повеќе-културална, јас би рекла разно-културална, корените треба да ги (про)најдеме во теоријата на играта. Во оваа студија насловена како една игра или Интеркултурална театарска дисперзија или За поновите македонски театарски работи, играта е моделот за создавање на теорија за интракултуралноста. Како што и познатиот авторитет за оваа област, холандскиот филозоф Јохан Хојзинга/Johan Huizinga, ќе напише дека играта е постара од културата; зашто, колку и да е поимот на културата недоволно разлачен, тој секако подразбира човечко општетство, а и животните не чекале на луѓето овие допрва да ги научат да играат. (Хојзинга, 2003: 85)
Дигресијата со играта е намерно направена, за полесно да се сфатат некои од теориските екпликациите што ќе следуват понатаму.
Театарот е еден вид на игра. И теоријата на театарот, и театрологијата на театарот ги поставуваат своите правила како правила на игра. Ова може да биде само една од перспективите на гледање на феноменот – театарско уметничко дело, што во овој контекст ни е нужна и насушна. Оваа студија од стартот се насочува кон детерминирањето на поимот за интракултурален театар, поставен некаде над мултикултуралниот и интеркултуралениот театар, неговата потенцијална апликација врз македонски пример, разработката на идејата за Идеален театар, како и можностите за истражување на интракултуралноста во македонскиот театар. Иако навидум е пообемна тема, мислам дека заслужува и повеќе од една студија за да биде истражувана и елаборирана.

2. Интракултурален театар – теориска експликација

За да може полесно да се дојде до идејата за интракултуралниот театар, би сакала да
потсетам на некои од базичните идеи за мултикултуралниот и интеркултуралниот театар. Тоа се почетните координатите на истражувањето што и претходеше на студијава. Почетокот на играта е насочен кон консултација со повеќето проучувачи на овој феномен, авторитети за оваа област. Она што следува подоцна, идејата, теоријата и нејзината потенцијална апликација се резултат на мојот разговор со нив, на мојата игра со текстовите, студиите, книгите на повеќемината авторитети, консултирани за зададената проблематика.
Играта започна со еден од есеите собрани во книгата Начин на актерска игра/Way of
Acting
(1985) на прочуениот јапонски режисер, Тадаши Сузуки/Tadashi Suzuki, (станува збор за есејот The Grammar of the Feet) во кој тој го пренесува мислењето со кое и самиот не се согласува, па затоа и решава да ја создаде својата театарска трупа во која ќе може да ги практицира своите идеи за театарот. Мислењето со кое во текот на својата долгогодишна практика се соочувал Тадаши Сузуки се однесува на тоа дека во еден период од светската театарска историја можело да се играат претстави само во истородни култури (а такви се малку, ако не и да ги нема воопшто), поради непознавање на другите култури. За Тадаши Сузуки, но не само за него, туку и за големото семејство почитувачи на оваа идеја, културите не се истородни, туку се полифони . Полифоните култури во себе ги содржат карактеристиките на матичната култура од која потекнуваат, но се конзумираат само сите заедно, затоа и звучат како полифонија, во која хаосот на повеќезначението е заменет со редот на врските помеѓу културите, значи – интеркултуралност! За да можам полесно да ја дефинирам теориската експликација за интракултуралниот театар и јас за појдовна точка го презедов мислењето на Сузуки, дека не е важно да се играат претстави на исти култури, туку е повеќе од потребно да се истражуваат истите тие култури за да станат наши, познати, а не непознати или туѓи.
Откривањето на повеќето култури кои нe интересираат за уметничко креирање или теориско елаборирање, и нивното дисеменирање во театарските уметнички дела, може да се претпостави на повеќе начини: мултикултуралност, интеркултуралност, транскултуралност, интракултуралност,...
Играта со разните-културалности може да оди во бескрај. Затоа ќе пристапам кон потесна експликација и спецификација на термините интер- , мулти- и интра-културалност, за да може потоа да се аплицираат врз македонската театарска практика.
Во еден од речниците на теориско-театролошки термини, интеркултуралноста е дефинирана како посебна филозофска и естетска перспектива на системот на културата која подразбира вклучување и активирање на различни култури во еден концепт. За разлика од мултикултуралноста, тоа е состојба во која различните култури мораат нужно да доаѓаат во допир (В. http://www.mactheatre.edu.mk/Нови прилози/Речник на теориско-театролошки термини /Интеркултуралност (10 feb. 2005)).
Значи, во мултикултуралните претстави, матично-културните знаци опстојуваат напоредно еден со друг, не се мешаат, туку претставуваат „политички коректна“ изложба/егзибиција на повеќекултурни вредности. Тоа е театар, кој ја зема за почетна - идеја да се пренесат и другите култури, но не и да се запознаат, да се опсервираат и потоа заеднички да се пренесат од една во друга, како што е примерот со интеркултуралниот театар, кого претходно споменатиот речник го дефинира како, театар насочен во потрага по заборавените и потчинетите национални традиции, со цел да се оствари стил на претстава во којшто на подзаборавените извори ќе им се даде можност да се изборат за подобра ситуираност на релација со „надворешните влијанија.”(Ibid.). Попрецизно пренесено, интеркултуралниот театар проучува, истражува, презема и разменува помеѓу две и повеќе култури, и тоа се препознава. Интеркултуралниот театар е театар на истражувачи и проучувачи, најчесто, режисери, за кои другите култури се предизвик за да можат да ја запознаат својата култура.
Каде е тука интракултуралниот театар? Идејата за интракултуралниот театар е во непосредна релација со интеркултуралниот театар. Во оваа пригода, театарот е место во кое елементите од матичната култура ќе бидат истражувани, проучувани, елаборирани и истите ќе бидат анализирани во контекст со другите култури. Процесот е иреверзибилен. Значи, не тргнуваме од другите култури да се запознаеме себеси (интеркултурален театар), туку својата култура ја разгледуваме како можност за општо-човечка култура, не едноцентрична (би рекла не – арогантно - нашата е единствена!), туку нашата, мојата култура има исти елементи со повеќето светски култури. Тоа не значи обезличување на матичната култура, туку создавање на една полифона култура, врз принципот на Еуџенио Барба – слични принципи-различни претстави. Многу е практична оваа идеја во однос на театарот, поради ритуалните и магиските корени на театарот и неговата општоприфатена – синкретичност. Затоа што по својата природа театарот е разнороден, полифон, повеќечинителен и со самото тоа повеќе приемчив за истражувања во рамки на културите. Театарскиот чин го прават повеќе учесници, секој со својата култура, или ако со од истородна култура, тогаш – секој со своето сфаќање за културата. Интракултуралниот театар истражува во себеси и резултатите на тие истражувања ги прикажува во текот на изведбата. И секогаш истражувањата на интракултуралниот театар се логична последица на истражувањата на интеркултуралниот театар. Затоа и оваа моја студија се движи во корелација со темата на нашата Научна конференција.
Интракултуралноста е специфичен модел на мултикултурниот концепт во една култура. (Ibid.) Ако мултикултуралноста ги промовира разликите меѓу културите во едно општество, интракултуралноста се залага за истостите (истите елементи) на културите како присуство во другите култури во едно општество. Интракултуралноста е суштинска спротивност на вулгаризацијата на мултикултуралноста: наспроти нејзината деструктивност, заговара афирмативност. Со други, зборови, интракултуралноста го промовира начелото на „истост” во различните култури, што претставува специфично изедначување на разликите. Оттаму, едновремената свесност и за припадност кон својата, сопствената (вклучително - различната) група и за припадноста на едно пошироко културно милје, поточно културолошки склоп. (Ibid.) Врз основа на оваа дефиниција, може да се формира, или детерминира идејата за интракултуралниот театар.
Интракултуралниот театар е специфичен начин на театарска изведба, кој би се  насочил кон детекција, опсервација, елаборација и пред се, уметничка креација на истородните елементи од една култура во однос на полифоните култури! Но, тоа не би значело да се сведат елементите од повеќето култури во една заедничка, туку да се проучат и прифатат како исти од повеќето различни. За да биде појасно кажаново, би сакала да дадам еден едноставен пример. Ако во една театарска претстава концепцијата на режисерот е насочена кон поставување на знаците од неговата матична култура на рамниште на еквивалентност со културите на другите учесници во претставата (актери, сценографи, костимографи, музичари, сценски работници, ...), тогаш неговата претстава ќе биде интракултурална. Се разбира дека претходно мора да биде истражена проблематиката на интеркултуралноста за да се постави свесност за интракултуралност.
Интракултуралниот театар е модел на театар на новиот милениум
! Причината е во можноста за комуникација, која од ден во ден е се поголема. Станува збор за глобална, интернет комуникација, која не е затворена меѓу трите ѕида и публиката од страна на четвртиот во традиционалната сцена кутија. Ова е театар на „новите деца“ кој својот брз начин на промислување го делат со припадниците на сите светски култури. Кои својата култура ја презентираат како дел од глобалната светска култура, но не и „ги сечат крилјата“, туку, напротив, и раснат нови, за да може полесно да се совладуваат пречките.
Ако интеркултурализмот беше состојба на умот или начин на работа во последните децении на ХХ век, како што го дефинираше Бони Маранка/Bonnie Maranca, тогаш интракултурализмот ќе биде начин на живот и состојба на умот и емоциите на новото време. Всушност, да бидам радикална, па да кажам, дека надвор од сите политчки коректности, интракултуралниот театар е модел на идеален театар на XXI век!
3. За Идеалниот театар на XXI век

Идејата за интракултуралниот театар и идејата за идеалниот театар на XXI век
меѓусебно се поврзани и се преплетуваат. Помеѓу тие две идеи, најверојатно, се наоѓа и идејата или поточно, визијата на Антонен Арто/Antonen Artaud за театарот! Ако интеркултуралниот театар е театарски модел, основа на интракултуралниот театар, тогаш може слободно, визијата на Арто за театарот – суров, базичен, уметнички да ја претпоставиме како база на идеалниот театар на XXI век.
И во духот на интеркултурализмот тие две идеи би требало да се поврзат повеќекратно меѓусебе. Кога зборувам за идеален театар на XXI век, мислам на една од можностите кон кои би се развивал театарот. Не зборувам радикално, но мислам на раскинување со некои троми, традиционални „ортоми“ кои го одликуваат театарот што го живееме. Затоа и интеркултуралниот театар е добра појдовна точка да се размислува за интракултуралниот, како театар на XXI век, и тоа идеален!
Не би сакала да навлегувам во филозофски расправи за тоа што би можело и треба да биде идеален театар. Само мислам дека најлесно би го дефинирала и како најможен и  најподложен кон основните нуклеуси на театарот. Идеален и тоа НЕ – од позиција на човекот – теоретичар/критичар/практичар, туку САМО И ЕДИНСТВЕНО од позиција на ТЕАТАРОТ! Накратко, ТЕАТАР ЗА ТЕАТАР! Наједноставно би го дефинирала со помош на сликите за непосредниот театар на Питер Брук/Peter Brook или на сиромашниот театар на Јежи Гротовски/Jerzy Grotowski. И двајцата репсектабилни театарски (не само!) режисери на ХХ век, со својата активност ги поставуваат фундаментите за сите нас – и теоретичарите и практичарите – да размислуваме за тоа дали може да се создаде интракултурален театар и тоа како модел за идеален театар на новото време.
Во тој контекст би сакала да напоменам и едно мислење кое е во контекст со претходните промислувања, а кое тргнува од сосема поразлични начела. Професорот Филип Б.Зарили/Phillip B.Zarrilli од Универзитетот во Висконсин-Медисон пишувајќи за причините поради кои се решил да ја приреди книгата со наслов Acting (Re) Considering – Theories and Practices (1995) артикулира  и една од идеите за мешањето не само на културите, туку и меѓу теоријата и практиката. Иако насочен само кон актерството, овој зборник за мене беше учебник од кој јас ги извлекував нишките за проткајувањето на идејата за интракултуралниот театар. Во Општиот вовед на книгата, Филип Б.Зарили запишал: Има многу јазици и дискурси на актерството, секој од нив напишан/говорен од поединечна гледна точка. Теоретичарите често им зборуваат на теоретичарите, практичарите само на практичарите. Многу ретко тие си зборуваат едни со други (...), за да заклучи дека од оваа гледна точка правењето театар е начин на социо-културна практика. Самиот не е невина или наивна активност одделена од или над или преку секојдневната реалност, историја, политика или економија. (Zarrilli, 1995: 1)
Почетокот е токму тој. Главниот збор е комуникација! Во основата на секоја комуникација е размената. Ако за интеркултуралниот театар е важно да се отпатува, преземе и размени, да го запознаеме другиот за да се запознаеме себеси, во интракултуралниот театар тоа е веќе направено и сега останува надградбата. Базирано на осознавањата на истостите меѓу повеќето култури (бидејќи денешното општество е полифоно – ако ги преземеме зборовите на Едвард Саид) промислувањето за интракултуралниот театар би требало да го сместиме во рамки на матичната култура. Теоријата е секогаш подобра за консумирање ако е аплицирана практично и поради тоа би сакала да ги елаборирам македонските примери.

4. Македонски примери – два, ама не единствени

Бидејќи вториот дел од насловот се амбицираше кон откривање на поновите македонски театарски работи, би сакала да го загатнам и тој дел од приказната. Македонските театарџии многу ретко се фаќаат во „костец“ со интракултуралноста. Примерите се ретки, и мора внимателно да се истражуваат, за да може да се направи навидум суптилната, а онтолошки радикалната разлика меѓу третирањето на „разно-културостите“ во македонската ововремена театарска практика. Примерите најчесто се поврзани со не-институционални претстави, најчесто водени од идејата да се создаде комплетен театар, чија поетика одговара на човекот што го води театарот. За да постои можност за развивање на идејата за интракултуралноста, мора да постои свеста за создавање на целосно уметничко дело Gesamtkunstwerk. Може да тврдам од оваа позиција на млад неофит кој етапно и постапно ја открива интракултуралноста во рамки на македонскиот театар, дека за негова актуелизација значајни се малкумина режисери. Се разбира дека и овој начин на уметничко реализирање е во контекст на режисерскиот театар. Таквиот начин на создавање театар и денес е актуелен и корисен. Едниот од тие режисери, повеќе се насочил и кон истражувања, проучувања конкретно и на интеркултуралниот театар, а другиот и ден денес работи во контекст со идејата за интракултуралноста, иако самиот не си ја претпоставува себеси и на начинот на работа на неговиот театар. Примерите се интересни, затоа што се пример за два различни начини на толкување на интракултуралноста. Името на режисерот што сака да истражува, патува, разменува и промислено толкува е Владимир Милчин. Посебно, истражувањето не го насочуван кон еден одреден период значаен за неговата поетика, туку мислам на неколку издвоени – но, не случајни, примери на интракултуралност. Би сакала да ги споменам некои од тие претстави. Пред да направам некаква листа која повеќе ќе загатнува, отколку да објаснува, би сакала да напоменам, дека претставите режирани од Владимир Милчин ги истражував во повеќе наврати, а најмногу им се посветив за време на работата на мојата магистерска теза со наслов Македонски постмодерен театар. Да, и интракултуралниот театар, може да се анализира како една од атрибуциите на постмодерниот театар, затоа што станува збор за поделба според два различни критериуми (театарска поетика и практика во корелација со спацио-темпоралните контексти). Почнувајќи од претставата Скици од преданието Каинавелско (работена според двете стихозбирки на Славко Јаневски, Евангелие по Итар Пејо и Каинавелиа) одиграна од актерите во Театарот „Кај Свети Никита Голтарот“ , режисерот Владимир Милчин ја истражува интракултуралноста. Оваа претстава е пример на истражувана интракултуралност, во согласност со тогашните светски истражувања на големите режисери-патувачи. Меѓутоа, оваа претстава не е интракултурална според теориските детерминати. Вториот голем чекор направен од овој режисер кон истражувањето на интракултуралноста, се разбира, не директно, туку како резултат на некои лични ангажмани околу создавањето на еден самосвесен и организиран театар, се претставите Калуѓерички тишини од Слободан Шнајдер (НТ Битола, 1987) Спиро Црне од Благоја Ристески-Платнар (НТ „Војдан Чернодрински“-Прилеп, 1989), Крик од Блаже Миневски (МНТ-Драма, 1991), помеѓу другите и претставата Дервишот и смртта од Меша Селимовиќ во двете нејзини постановки, 1985 година на сцената на Покраинското народно позориште-Албанска драма, Приштина со Истреф Беголи во ролјата на Ахмед Нурудин и 2003 година на сцената на Албанскиот театар од Скопје, со Рефет Абази како Ахмет Нурудин.
Во претставите на режисерот Љупчо Ѓеоргиевски, базирани на битовските драмски предлошки (пример Бегалка, 1995, Македонска крвава свадба, 1999, Парите се отепувачка, 2002) се забележува имплицитно интерес кон откривање на матичната култура и нејзино презентирање во контекст на општата светска култура. Само мора да се напомене дека во овие претстави, интракултуралноста е резултат на личните афинитети на режисерот, и се во зародишна форма.
Режисерот кому во оваа прилика би сакала да му посветам повеќе внимание е Рахим Бурхан и функционирањето на Театарот на Ромите „Пралипе“. Д-р Јелена Лужина, која овој театар повеќекратно го проучува, во еден свој текст си го поставува прашањето Каков театар, всушност, е „Пралипе“? И веднаш потоа одговара, што ни е многу корисно за оваа студија, дека театарот е Ромски по својата етничка/културна припадност и по јазикот на својата практика; вонинституционален / алтернативен по својата организација;  режисерски според театарскиот модел што го следи и според поетиката што ја гради и афирмира; автентичен според својот сценски/театарски исказ;  македонски по своето потекло;  во моментов германски по својата локација; интеркултурален по својот став/однос кон секоја автентична традиција (не само ромска, ама ромска најмногу);  интернационален по својата мисија... (Лужина, Јелена (2004) Театар на другите јазици – Интеркултурален театар, Available from: http://www.mactheatre.edu.mk/teatar tekst.html). Истражувањата поврзани со овој театар резултираат со еден комплексен материјал преку кој може да се постават основите на интракултуралниот театар:

- режисер гуру околу кој се собира театарска трупа
- трупата функционира како братство
- предмет на истражување е личната матична култура во корелација со светската
- резултатите се прикажуваат повторно преку претстава

Иако ова е познат модел на функционирање уште од времето на најголемите режисери на ХХ век: К.С.Станиславски/К.С.Станиславский, В.Е.Мејерхољд/В.Е.Мейерхольд, Б.Брехт/B.Brecht, J.Гротовски /J.Grotowski, истиот се практицира и како модел на создавање на интракулурален театар. Морам и во оваа прилика да напоменам дека оваа студија е некој вид на примарно соочување од театролошка гледна точка со овој феномен.
За практичен приказ би сакала да елаборирам за претставата Крвави свадби од Федерико Гарсија Лорка и во двете нејзини изведби, во Македонија, 1973 година и во Германија, 1991г.
Прво, станува збор за специфична култура – ромската, која во својата генетска кодификација како носечки ген го има номадството и неприпадноста кон една држава, нација, систем. Потоа, игран е текст на Лорка, посебно нивелиран поет, кој припаѓа на шпанската култура, чиј концепт е можеби близок до ромскиот – ги одликуваа базични емоции – Ерос и Танатос, страст! Театарот на Ромите „Пралипе“ до 1991 година работи во Македонија, како самостојна алтернативна театарска дружина, споена под авторитетот на свој гуру – Рахим Бурхан, кому театарската креација му е емотивна конструкција, чична определба, интуиција и талент. Не станува збор за свесно истражување, научно претпоставено и водено со препознатлив теориски инструментариум. Во тоа е и значајно разностраното искуство на овој театар.

И Владимир Милчин, а посебно Рахим Бурхан моќта на коренитото менување на театарот, пронаоѓањето на неговата интракултуралност го прават од позиција на гуру. За посветениот, непосреден театар, што и рекол Питер Брук потребно е водач, некој што го чувуствува театарот и го поставува од лична позиција.
Овој текст немаше за цел да ја маргинализира работата на другите режисери во македонскиот театар, туку само се насочуваше кон нудење на перспектива на нов театар, во контекст со новите светски трендови, не само во театарот, туку и во културата, воопшто.

5. Откривање на магичната формула – интракултурални инкантации

Од претходните примери може да се заклучи дека интракултуралниот театар може да се истражува и врз македонскиот театар. Само што треба да се потенцира дека станува збор за изразито суптилен начин на живот кој треба да разграничи со повеќе традиционални слики за театарот и начинот на актерска игра, како и целосниот начин на кој се создава една театарска претстава.  Потенцијалните истражувачи на интракултуралниот театар, би требало да ги имаат предвид следните насоки:

- Се афирмира како театарот на новото време
- Дел е од режисерски театар
- Воден е од режисер – гуру и се развива во театарска трупа/братство
- Ја истражува матичната култура и истата ја поставува на мрежа/net да може да се спореди со светските култури
- Ги истражува истостите меѓу матичната и другите култури
- Го проучуваат театарските антрополози
- Се развива како лична, емотивна креација на режисерот и трупата

Интракултуралниот театар уште во неговите нуклеусни фази се поставува како можен за
истражување на повеќе начини во контекст со полифоните култури, кои го создаваат театарот на новото време. И македонскиот театар може да се вметне во мрежата на новите театарски форми, надградени на базичната монокултурална димензија. Оваа студија имаше за цел да ја поттикне и елаборира интракултуралноста од една „гола“ теориска перспектива, која ќе може да отвори мовеќе патишта за истражување. Ако сакаме да го прецизираме местото на интракултуралниот театар, би рекла дека истиот се наоѓа, физички на врвот од пирамидата што ја конструираат еднокултуралниот театар на основата, мултикултуралниот на првото ниво, интеркултуралниот на второто, и се до интракултуралниот на врвот. Тоа не е некоја вредносна квалификација на театарот, затоа што станува збор за уметност, а не за спортска дисциплина, меѓутоа, тоа е театар создаден од емоција, промисленост, страст и лично истражување. Тоа е театар што кореспондира со времето и техничките можности. Тоа е театар што се преиспитува постојано затоа што времето во кое се создава не стои, туку се движи и мери во бајти. Ова не е манифест на новиот театар, туку едно лично видување на еден театролог на каде оди театарот, и тоа оној идеалниот, во новото доба.

Се разбира дека останатото ќе го сторат уметниците!
Библиографија:

Arto, Antonen (1992) Pozoriste i njegov dvojnik, Novi Sad: Prometej.

Barba, Eugenio i Savareze, Nikola (1996) Recnik pozorisne antropologije: Tajna umetnost glumca, Beograd: FDU.

Брук, Питер (1995) Празан простор, Београд: Лапис.

Zarrilli, Phillip B. (ed.) (1995) Acting (Re) Considered: Theories and Practices, New York-London: Routledge.

Институт за театрологија (1999-2005) Театролошка дата-база, Скопје: Институт за театрологија при ФДУ.

Лужина, Јелена (1996) Македонската нова драма, Скопје: Детска радост.

Лужина, Јелена (2000) Театралика, Скопје-Мелбурн: Матица Македонска.

Лужина, Јелена (уред.) (2002) Театарот на македонската почва – Енциклопедија (ЦД ром), Скопје: Факултет за драмски уметности.

Лужина, Јелена (2004) „Театар на другите јазици – Интеркултурален театар“, Available from: http://www.mactheatre.edu.mk/teatar tekst     (15 јан 2005).

Marranca, Bonnie and Dasgupta, Gautam (ed.) (1991) Interculturalism and Performance, New York: PAJ Publications.

Napier, David A. (1986) Masks, Transformation, and Paradox, Berkley, Los Angeles, London: University of California Press.

Nice, Fridrih (1960) Rodenje tragedije, Beograd: Kultura.

Стојаноска, Ана (2003) Македонски постомдерен театар, Магистерски труд, Факултет за драмски уметности, Скопје, Македонија.

Стојаноска, Ана (2004) „Интеркултурализмот и театарот“, Available from: http://www.mactheatre.edu.mk/teatar tekst     (15 јан 2005)

Suzuki, Tadashi (1986) The Way of Acting,New York: Theatre Communications Group.

Turner, Victor (1989) Od rituala do teatra: Ozbiljnost ljudske igre, Zagreb: August Cesarec.

Џепароски, Иван (прир.) (2003) Естетика на играта, Скопје: Култура.

Schechner, Richard (1988) Performance Theory, New York-London: Routledge.

Schechner, Richard (1989) Between Theater and Anthropology, 3d ed. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.


Белешки:

  Терминот полифона култура за прв пат го сретнав во интервјуто на Едвард Саид (автор на книгите Orientalism, The World, the Text and the Critic и Musical Elaborations), во кое тој одговарајќи на прашањето за една од претставите на Питер Брук ќе наведе дека станува збор за претстава која е работена врз основа на идејата за полифоните култури. Мислам дека за потребите на оваа студија беше и повеќе од потребна теориската референца полифона култура. Нејзините почетоци може да се бараат и во идеите на Фридрих Ниче во книгата Раѓање на трагедиијата, каде што тој пишува за трагедијата во контекст со полифоните култури.
  Во 1970г. во манастирот „Св.Никита Голтарот“, близу Скопје е создаден Театарот „Кај Свети Никита Голтарот“, експериментална театарска група која еформирана врз принципите формулирани во манифестот „Проект за еден театар“, чиишто автори се В.Милчин,С.Унковски и М.Панчевски.Одиграна е само една претстава Скици од преданието Каинавелиско на драматизација од две стихозбирки на Славко  Јаневски. Ова е прв ваков вид на театарска комуна, која ја предводи еден режисер-гуру и која експериментира барајќи го сопствениот театарски израз.(Според Театарот на македонската почва-Енциклопедија/Хронологија/1970).